Wanneer ben je eigenlijk een autismespecialist?

Wanneer ben je eigenlijk een autismespecialist?

Ik geef bijna twintig jaar trainingen over autisme & communicatie. Samen met mijn collega’s met autisme heb ik veel professionals opgeleid, heel wat dossiers geanalyseerd en in de loop der jaren ontzettend veel mensen met autisme gesproken. Toch noem ik mezelf geen autismespecialist en op onze website staat dat wij het begrip autisme niet willen definiëren omdat het zo complex is. Ik ben gedragsanalist en houd me bezig met menselijk gedrag, communicatie, stress, trauma en de invloed van de omgeving. Autisme speelt daarin een grote rol, maar specialist in autisme? Ik ben terughoudend met die titel.

Want waarin ben je gespecialiseerd? In de diagnostische criteria? In neurologische ontwikkeling? In sensorische informatieverwerking? In communicatie? Of in de enorme verschillen tussen mensen die allemaal dezelfde diagnose hebben gekregen? Natuurlijk kun je veel weten over autisme, althans over wat er nu bekend is. Maar kennis over een classificatie of diagnose geeft je nog geen kennis van de persoon die tegenover je zit. Toch is er inmiddels een complete beroepsgroep die zich autismespecialist noemt.

Voor de duidelijkheid; mijn bezwaren richten zich niet op mensen met autisme, hun diagnose of de problemen die zij in het dagelijks leven kunnen ervaren. Voor veel mensen biedt een diagnose erkenning, inzicht en toegang tot noodzakelijke ondersteuning. De ervaringen neem ik juist heel serieus en ben daarom ook kritisch op de hulpverlening. Een diagnose geeft een professional geen vrijbrief om gedrag uitsluitend vanuit die diagnose te verklaren, iemands beleving in twijfel te trekken of zonder verder onderzoek te bepalen wat iemand nodig heeft. De verantwoordelijkheid om zorgvuldig te onderzoeken, goed te luisteren en het eigen handelen kritisch te beoordelen, ligt bij de professional.

Ik heb moeite met de stelligheid waarmee nog altijd uitspraken worden gedaan over hoe mensen met autisme denken, voelen en communiceren. Ze zouden letterlijk zeggen wat ze bedoelen, moeite hebben met het herkennen van emoties, minder goed kunnen reflecteren op hun eigen ervaringen en traumatische gebeurtenissen anders verwerken. Emotionele wisselingen worden toegeschreven aan overbelasting en wanneer iemand zijn persoonlijke emotionele beleving niet goed kan verwoorden, wordt dat soms als aanwijzing voor autisme beschouwd.

Waarop is die zekerheid gebaseerd? Hoe stelt een professional vast dat iemand minder goed kan reflecteren op eigen ervaringen? Omdat diegene niet de woorden gebruikt die de professional verwacht? Omdat iemand tijdens een gesprek weinig vertelt over gevoelens? Of omdat de professional niet goed begrijpt wat iemand probeert duidelijk te maken?

Dat mensen met autisme soms letterlijk communiceren, wil niet zeggen dat ze geen dubbele betekenissen, humor of sarcasme gebruiken. Dat iemand emoties anders uit of beschrijft, zegt op zichzelf weinig over de intensiteit waarmee die worden ervaren. En wanneer iemand moeite heeft om een traumatische ervaring onder woorden te brengen, kunnen daar allerlei verklaringen voor zijn. Stress, schaamte, angst, eerdere ervaringen, de manier waarop vragen worden gesteld of het ontbreken van vertrouwen in degene die tegenover je zit. Waarom zouden zulke menselijke reacties onmiddellijk vanuit autisme verklaard moeten worden?

Ook het onderscheid tussen autisme, trauma en persoonlijkheidsproblematiek vraagt veel meer zorgvuldigheid. Emotionele ontregeling is geen exclusief kenmerk van een bepaalde diagnose. Het ontbreken van een patroon van aantrekken en afstoten sluit een borderlinepersoonlijkheidsstoornis niet uit, net zoals overbelasting niet automatisch verklaart waarom iemand emotioneel ontregeld raakt. Diagnostiek vraagt onderzoek naar ontwikkeling, omstandigheden, duur, samenhang en alternatieve verklaringen. Toch zie ik regelmatig dat gedrag vanuit een eenmaal gestelde diagnose wordt geïnterpreteerd, terwijl andere verklaringen nauwelijks meer aandacht krijgen. Stress beïnvloedt informatieverwerking, geheugen, aandacht en gedrag. Ook de impact van ingrijpende ervaringen wordt mede bepaald door de betekenis ervan, de omstandigheden en de beschikbare steun. Die factoren verdienen onderzoek voordat gedrag aan autisme wordt toegeschreven.

De autismehulpverlening heeft bovendien een indrukwekkende hoeveelheid methodieken voortgebracht. Behandelprogramma’s, stappenplannen en communicatiemodellen, voorzien van schema’s, protocollen, certificeringen en opleidingen. Binnen de hulpverlening worden ook interventies ingezet die sterk gericht zijn op het beïnvloeden van zichtbaar gedrag. Gewenst gedrag wordt gestimuleerd, ongewenst gedrag ontmoedigd en wanneer iemand zich gedraagt zoals de omgeving dat graag ziet, kan dat als vooruitgang worden beschouwd. Gedrag veranderen door conditionering gebeurt al heel lang. Maar wat doet dat met de identiteit van iemand die voortdurend leert dat bepaald gedrag gewenst is en ander gedrag niet? Wat gebeurt er wanneer een kind vooral waardering krijgt als het zich aanpast, meewerkt en voldoet aan verwachtingen van anderen? Wanneer het leert ongemak niet meer te laten zien, grenzen niet meer aan te geven of eigen behoeften ondergeschikt te maken aan wat de omgeving verlangt?

Een kind dat niet meer protesteert, hoeft zich niet veiliger te voelen. Een cliënt die keurig meewerkt, hoeft het niet eens te zijn met wat er gebeurt. En iemand die steeds minder weerstand laat zien, kan ook geleerd hebben dat weerstand toch niets oplevert. Hoe ontwikkel je een eigen identiteit wanneer anderen voortdurend bepalen welke onderdelen van jouw gedrag veranderd moeten worden?

Diverse autismemethodieken bieden vormen van structuur, visualisatie, communicatie en uitleg. Dat kan helpen, maar de wetenschappelijke onderbouwing en onderzochte effecten verschillen per methode. Structuur en voorspelbaarheid zijn bovendien algemene menselijke behoeften. De mate waarin iemand daaraan behoefte heeft en de gevolgen van het ontbreken ervan verschillen per persoon. Ik ken weinig mensen die beter functioneren wanneer afspraken voortdurend veranderen, communicatie onduidelijk is en niemand vertelt wat er van hen verwacht wordt. Waarom worden zulke behoeften zo gemakkelijk als typisch autistisch gepresenteerd? En waarom krijgt een methodiek soms meer gezag dan de ervaringen van degene voor wie die bedoeld is?

Het autismebelevingscircuit, daar vind ik ook wat van. Mensen krijgen opdrachten waarbij informatie ontbreekt, prikkels worden toegevoegd en communicatie bewust ingewikkeld wordt gemaakt. Ze raken gefrustreerd, vermoeid of gestrest en krijgen vervolgens soms te horen dat ze nu hebben ervaren hoe autisme voelt. Nou, nee. Ze hebben ervaren wat onduidelijkheid, overbelasting en verlies van controle met hen doen. Een ervaringsdeskundige kan zulke ervaringen verbinden aan het eigen leven met autisme en daarmee waardevolle inzichten bieden. Zonder die persoonlijke duiding bestaat het risico dat deelnemers hun eigen stressreacties verwarren met de belevingswereld van een ander.

Ik word soms oprecht moedeloos van wat ik in dossiers lees en van de manier waarop kinderen met autisme worden bejegend. Kinderen die al jarenlang proberen duidelijk te maken dat iets niet lukt, dat ze bang zijn, overbelast raken of zich niet veilig voelen. In de verslagen lees ik vervolgens dat ze onvoldoende gemotiveerd zijn, weerstand vertonen, rigide denken of moeten leren omgaan met frustraties. Er worden doelen opgesteld, gedragsinterventies ingezet en ouders krijgen adviezen om vooral consequent te blijven. Ondertussen wordt onvoldoende onderzocht wat het kind probeert duidelijk te maken en welke invloed de omgeving op het gedrag heeft. Een professional schrijft een interpretatie op, de volgende neemt die over en na verloop van tijd wordt er niet meer gesproken over een mogelijke verklaring, maar over een eigenschap van het kind. Het kind krijgt begeleiding om gedrag te veranderen dat mogelijk juist is ontstaan als reactie op de omstandigheden waarin het verkeert. Wanneer het protesteert, wordt ook dat protest onderdeel van de problematiek. Zo kan een dossier jarenlang een verklaring bevestigen die nooit behoorlijk is onderzocht.

Het Double Empathy Problem (Milton, 2012) beschrijft hoe wederzijds onbegrip kan ontstaan tussen mensen die de wereld verschillend ervaren en daar verschillend over communiceren. Toch wordt in de autismehulpverlening de verantwoordelijkheid voor dat onbegrip nog vaak bij degene met autisme gelegd. Die moet leren communiceren, emoties herkennen, flexibel zijn en zich verplaatsen in anderen. Gek toch, want hoe flexibel zijn professionals wanneer iemand niet binnen hun methodiek past? Hoe goed herkennen zij hun eigen emoties en vooroordelen? Hoe reageren zij wanneer een cliënt hun deskundigheid ter discussie stelt? En hoeveel aandacht besteden zij aan de mogelijkheid dat hun eigen communicatie en begeleiding bijdragen aan het gedrag dat ze vervolgens problematisch noemen?

Na bijna twintig jaar trainingen geven, ben ik vooral voorzichtiger geworden met uitspraken over mensen en aanzienlijk kritischer op de verklaringen die professionals aan gedrag verbinden. Mijn wetenschappelijke achtergrond heeft die kritische houding alleen maar versterkt. Hoe meer ik me verdiep in menselijk gedrag, communicatie, stress, trauma en de kwaliteit van onderzoek, hoe meer ik me realiseer hoeveel er nog onbekend is. Van modellen die met blokjes gedachten en gevoelens zichtbaar proberen te maken tot vaste communicatieschema’s en persoonlijke autismeprofielen: ze kunnen behulpzaam zijn, maar een begrijpelijk model is nog geen wetenschappelijke verklaring en een aantrekkelijke methodiek is nog geen bewijs van effectiviteit. Ik wil weten waarop de aannames zijn gebaseerd, wat daadwerkelijk is onderzocht en welke gevolgen een interventie heeft voor iemands autonomie, identiteit en welzijn. Veel kennis en ervaring beschermen professionals niet automatisch tegen verkeerde conclusies. Soms maken ze iemand vooral zekerder van het eigen oordeel.

Er is inmiddels een complete industrie opgebouwd rondom autisme. Met gespecialiseerde instellingen, opleidingen, methodieken, coaches, deskundigen en behandelaars. Ondertussen blijven mensen vastlopen, worden kinderen thuiszitters en raken gezinnen uitgeput in hun zoektocht naar passende hulp. Natuurlijk zijn daar meerdere oorzaken voor en zijn er ook professionals die uitstekend werk verrichten. Maar ik zou graag eens zien dat met dezelfde ijver waarmee nieuwe autismemethodieken worden ontwikkeld, ook wordt onderzocht wat al die gespecialiseerde hulpverlening mensen daadwerkelijk heeft opgeleverd.

Hoeveel mensen hebben meer autonomie gekregen, meer vertrouwen ontwikkeld in hun eigen mogelijkheden en geleerd hun grenzen aan te geven? Hoeveel kinderen voelen zich echt veiliger, worden beter begrepen en kunnen zich ontwikkelen zonder voortdurend te moeten voldoen aan verwachtingen die niet bij hen passen? En hoeveel mensen hebben vooral geleerd zich zo te gedragen dat anderen minder last van hen hebben?

Soms vraag ik me af hoeveel kinderen inmiddels hulp krijgen voor gedrag dat mede door de hulpverlening zelf is ontstaan. Wie zich autisme-specialist noemt, moet ook bereid zijn de eigen bijdrage aan in de dynamiek te onderzoeken.

Meer lezen? Bekijk ook eens:

08/11/2026

Emotionele intelligentie

01/11/2026

De nadenkstoel