Deze week staan onze trainingen in het teken van waarneming. Misschien vraag je je af: wat heeft dat met professionele begeleiding te maken? Het antwoord is simpel: alles. Als professional werk je met mensen, en de manier waarop je hun gedrag waarneemt en interpreteert, bepaalt de kwaliteit van je begeleiding. Als je niet goed waarneemt, mis je essentiële informatie. Dit kan leiden tot verkeerde conclusies en een “afslag” die lang doorwerkt, soms met grote gevolgen.
Emotieherkenning
Tijdens eerdere tests onder professionals in onze trainingen zagen we hoe lastig het is om emoties goed te lezen en te duiden. Deze test hebben we gedaan bij rechters, mediators, jeugdwerkers, jeugdbeschermers en peuter- en kleuterjuffen. Opvallend genoeg scoorden alleen kleuterjuffen hoog op het gebied van emotieherkenning. Dat is geen toeval. Kleuterjuffen spelen emoties na bij het voorlezen en vertellen van verhalen. Ze kruipen in de huid van een personage en herkennen daardoor emoties sneller bij anderen. Dit bleek niet alleen uit de testen, maar ook uit de reflectie erop.
Maar waarom is dit zo belangrijk voor elke professional, of je nu met kinderen, jongeren of volwassenen werkt?
Als je emoties niet goed herkent, loop je het risico gedrag verkeerd te interpreteren. Dit gebeurt vooral wanneer het gedrag van de ander afwijkt van wat jij als professional als ‘normaal’ of ‘verwacht’ beschouwt. Denk aan een jongere met autisme die niet reageert zoals je zou verwachten, of een volwassene die door intense stress volledig afsluit. Als je concludeert dat de ander „emotieloos” “lui” of „onverschillig” is, ga je de mist in. Wat je waarneemt kan nog veel meer redenen hebben. Verkeerde interpretaties van gedrag kunnen schadelijk zijn als je ervan overtuigd bent dat iemand een bepaalde emotie toont of juist niet toont. Dit kan leiden tot keuzes die lang doorwerken.
Gedrag is taal
Gedrag is taal. Altijd. Zelfs het meest afstandelijke of teruggetrokken gedrag bevat informatie over de emotionele staat van een persoon. Ons gezicht alleen al heeft 43 spieren die samenwerken om expressies te vormen, van de subtielste frons tot intens verdriet. Sommige emoties verschijnen in een fractie van een seconde, maar geven evengoed waardevolle informatie. Micro-expressies zijn nauwelijks te manipuleren. De daadwerkelijke emotie sijpelt er altijd zichtbaar doorheen. Maar je moet wel weten waar je op moet letten.
Goed waarnemen is een vaardigheid
We overschatten vaak onze waarnemingsvaardigheden. Verschillende cognitieve beperkingen zorgen ervoor dat we niet alles zien wat er voor ons gebeurt, zelfs wanneer we denken volledig gefocust te zijn. Een interessant fenomeen is bijvoorbeeld de attentional blink. Wanneer je aandacht sterk gericht is op één specifiek detail – bijvoorbeeld gezichtsexpressies – kun je andere, belangrijke signalen missen, zoals een beweging met de voeten, een veranderende stem die misschien andere informatie prijs geven. Informatie is zichtbaar binnen een fractie van een seconde maar juist die ene gemiste seconde kan van belang zijn.
Dan is er ook nog het bekende change blindness-fenomeen, waarbij we subtiele veranderingen in onze omgeving niet opmerken. In het bekende experimenten waarin deelnemers een aantal basketbalpasses moesten tellen, zag de meerderheid niet dat er een persoon in een gorillapak door het beeld liep en dat de gordijnen op de achtergrond veranderden. Een ander mooi voorbeeld zie je in de video van The Door study. Tijdens het stellen van een vraag wordt de vragensteller ongemerkt vervangen door een ander en dat wordt niet opgemerkt. Het experiment laat zien hoe beperkt onze waarneming vaak is.
Als we zulke opvallende dingen kunnen missen, wat betekent dat dan voor ons werk? Welke subtiele, maar essentiële details missen we in onze gesprekken en observaties met cliënten?
Blinde vlekken en onbewuste patronen
Naast deze visuele fenomenen speelt ons brein ook een rol in hoe we waarnemen. Iedereen heeft een blinde vlek – een letterlijk deel van ons gezichtsveld dat ontbreekt, maar door onze hersenen wordt ingevuld met wat er zou moeten zijn. Op dezelfde manier vullen we vaak onbewust ontbrekende informatie in tijdens interacties. Als je bijvoorbeeld denkt dat een cliënt zich terugtrekt omdat hij ongeïnteresseerd is, vullen je hersenen dat vaak automatisch in op basis van eerdere ervaringen en overtuigingen. Je eigen geschiedenis en normen beïnvloeden vervolgens hoe je gedrag interpreteert.
Valkuilen in interpretatie
Er zijn nog meer valkuilen die kunnen leiden tot verkeerde interpretaties van gedrag:
Overhaaste conclusies:
- Soms willen we snel een verklaring vinden voor gedrag, waardoor we geneigd zijn om een situatie te simplificeren. Bijvoorbeeld: “Dit kind is boos omdat hij koppig is,” zonder te onderzoeken wat er werkelijk speelt.
Groepsdenken:
- Als je binnen een team werkt, kan groepsdruk ervoor zorgen dat je een interpretatie overneemt die niet klopt. Bijvoorbeeld: een jongere wordt als “moeilijk” bestempeld, en niemand stelt dit ter discussie.
Emotionele besmetting:
- Wanneer een cliënt sterke emoties uitstraalt, kan dat jouw eigen emoties triggeren. Je kunt bijvoorbeeld irritatie of frustratie voelen en dat projecteren op de cliënt, waardoor je minder objectief wordt.
Tunnelvisie:
- Als je te veel focust op een specifieke hypothese, zie je andere mogelijkheden over het hoofd. Bijvoorbeeld: je zoekt alleen naar signalen van stress, terwijl het gedrag ook voort kan komen uit fysieke pijn.
Het risico van onbewuste interpretaties
Het echte gevaar ontstaat wanneer je ervan overtuigd bent dat jouw interpretatie de juiste is, terwijl je in werkelijkheid signalen mist of verkeerd leest. Stel je voor dat je werkt met een kind, jongere of volwassene die zich terugtrekt, oogcontact vermijdt en nauwelijks reageert. Jij denkt: “Het boeit hem of haar totaal niet.” Maar evengoed zou deze persoon angstig kunnen zijn, verdriet of of schaamte kunnen voelen, zonder in staat te zijn dit openlijk te uiten. Wanneer je dat niet herkent, kan je bejegening als professional onbewust averechts werken. Je creëert een vorm van onveiligheid, en het kind – of de volwassene – voelt zich onbegrepen, wat de situatie alleen maar verergert.
De noodzaak van waarneming en gedragskennis
Wanneer je beter begrijpt hoe waarneming werkt, wordt duidelijk dat ons brein ons vaak in de steek laat. Je denkt misschien dat je objectief waarneemt, maar er spelen zoveel factoren mee: jouw eigen emotionele staat, je geschiedenis, je onbewuste vooroordelen. Het gaat niet alleen om ‘kijken’, maar om het begrijpen van wat je ziet, het bewust worden van wat je mogelijk mist, en het besef dat je interpretaties altijd gekleurd zijn door je eigen ervaringen. De schade die je kunt aanrichten door verkeerde interpretaties, kan groot zijn. Hoe meer je hiervan bewust bent, hoe beter. Waarnemen is niet zomaar iets dat je “doet” – het is een vaardigheid die je kunt ontwikkelen en verfijnen. En als je dat doet, maak je echt een verschil.
Sta eens stil bij de volgende vragen: Welke aannames breng jij mee in je werk? Hoe bewust ben je van je eigen emotionele reacties? En hoe vaak neem je de tijd om je waarnemingen te toetsen? Het antwoord op deze vragen kan niet alleen jouw professionaliteit verbeteren, maar vooral ook het verschil maken in het leven van de mensen met wie je werkt.
Lees ook over de zes communicatiekanalen
Ingrid de Jong en Marjon Kuipers
MSc Gedragsanalisten
Kijk ook op TraumaTrainingen
