Balanceren tussen vrijheid en verantwoordelijkheid in afhankelijkheidsrelaties
In bijna iedere autonomietheorie speelt het begrip vrijheid een centrale rol. Maar dit betekent niet dat autonomie gelijkstaat aan volledige controle of macht; autonomie speelt zich altijd af binnen de grenzen van de ruimte die we hebben. Er zijn immers altijd grenzen aan de dingen die we kunnen doen. We kunnen bijvoorbeeld niet zomaar onze omstandigheden veranderen, meedoen met de Amerikaanse presidentsverkiezingen of garanderen dat we altijd gelukkig zijn. Maar tegelijkertijd hebben we wel een bepaalde mate van vrijheid nodig om onze autonomie te ontwikkelen. Zonder deze vrijheid leren we niet om verstandige, verantwoordelijke en vooral persoonlijke keuzes te maken, waardoor we niet alleen onze autonomie ontwikkelen, maar ook onszelf beter leren kennen.
De vraag is dan ook: hoe vinden we als professionals de balans tussen de vrijheid die cliënten nodig hebben voor hun autonomie en de verantwoordelijkheid die we hebben om hen te beschermen? Dit wordt steeds belangrijker, want enerzijds willen we de ontwikkeling van hun autonomie ondersteunen, terwijl we anderzijds ook moeten zorgen voor hun welzijn.
Om deze vraag goed te kunnen beantwoorden is het belangrijk om eerst onderscheid te maken tussen twee verschillende vormen van vrijheid. Deze onderscheiding helpt om het begrip autonomie beter te begrijpen en in praktijk de juiste mate van vrijheid te faciliteren.
Negatieve vrijheid
Negatieve vrijheid verwijst naar de afwezigheid van beperkingen of dwang. Als negatieve vrijheid aanwezig is, worden we dus niet belemmerd of gedwongen. Dit betekent dat cliënten de ruimte hebben om hun eigen keuzes te maken, zonder bijvoorbeeld overmatig ingeperkt te worden door regels of voorschriften. Een voorbeeld hiervan is dat cliënten zelf mogen bepalen hoe ze hun vrije tijd besteden of wat ze op hun brood smeren. Het waarborgen van negatieve vrijheid is een eerste stap in het ondersteunen van de autonomie van onze cliënten.
Alleen het versoepelen van iemands speelruimte, door bijvoorbeeld een regel op te heffen, volstaat niet. Vooral bij kwetsbare mensen is het belangrijk om hen ook te ondersteunen in het effectief omgaan met de extra vrijheid die ze krijgen. Dit brengt ons bij de tweede vorm van vrijheid: de positieve vrijheid.
Positieve vrijheid
Aan de andere kant staat positieve vrijheid, die verwijst naar de aanwezigheid van zowel mogelijkheden als middelen, evenals de kennis en vaardigheden om keuzes te maken en te handelen. Wanneer cliënten bijvoorbeeld de mogelijkheid krijgen om hun eigen studierichting te kiezen, is het belangrijk hen van relevante informatie over verschillende opleidingsmogelijkheden te voorzien en tegelijkertijd vaardigheden aan te reiken, zodat zij zelf tot een weloverwogen beslissing kunnen komen.
Positieve vrijheid is dus tweezijdig: enerzijds gaat het om (zelf-)kennis en vaardigheden. Weten we wat we écht willen en wat bij ons karakter past? Kunnen wij waardevolle opties bedenken, tot een besluit komen, morele afwegingen maken en hebben we het vermogen om van onze fouten te leren?
Anderzijds gaat het ook om externe mogelijkheden: beschikken we over zinvolle en waardevolle keuzeopties? Hebben we bijvoorbeeld toegang tot de juiste informatie om een weloverwogen keuze te maken? Hebben we de mogelijkheid om deel te nemen aan sociale activiteiten die ons netwerk uitbreiden? Kunnen we een sportabonnement betalen dat ons helpt bij het ontwikkelen van een gezondere levensstijl?
In de professionele setting
Hulpverlening mag, naast de aandacht voor negatieve vrijheid, meer nadruk leggen op positieve vrijheid als het gaat om het ontwikkelen van autonomie.
Door te focussen op negatieve vrijheid creëren professionals ruimte voor zelfbepaling, maar het is vooral de positieve vrijheid die cliënten in staat stelt om daadwerkelijk te groeien en autonomie te ontwikkelen.
Een bredere benadering
Vaak richten beleidsstukken of methodieken die gaan over autonomie, zich op het creëren van ruimte. De focus ligt op het versoepelen van regels of het verminderen van externe druk. In onze visie is het essentieel dat we ons daarnaast vooral richten op de positieve vrijheidsaspecten. Juist het richten op het in kaart brengen en ontwikkelen van relevante vaardigheden, het vergroten van de zelfkennis van cliënten, en het faciliteren van overzicht en toegang tot waardevolle middelen en mogelijkheden, draagt bij aan hun autonomie en persoonlijke groei. Deze brede benadering helpt cliënten om autonoom en verantwoord te groeien door hen in alle aspecten van het proces te ondersteunen. Dit vergroot de succes rate van de toegenomen ruimte; daarnaast worden cliënten beter voorbereid om hiermee om te gaan.
Positieve vrijheid helpt balanceren
De balans tussen vrijheid geven en begrenzen vanuit verantwoordelijkheid vraagt om een zorgvuldige aanpak van de professional. De focus op positieve vrijheid is hierbij essentieel, omdat het helpt bepalen hoeveel vrijheid cliënten aankunnen en in hoeverre nieuwe vrijheid hen uitdaagt om te groeien. Wanneer we een helder beeld hebben van hun vaardigheden en mogelijkheden, zijn we beter in staat om verantwoorde keuzes te maken over de mate van vrijheid die we hen kunnen bieden. Op deze manier waarborgen we niet alleen de verantwoordelijkheid voor bescherming, maar bieden we ook de mogelijkheid voor onze cliënten om in hun autonomie te groeien.
Relevant voor alle hulpverlening
Hoewel het aspect van vrijheid ‘geven’ vooral relevant is in afhankelijkheidsrelaties, zoals in de jeugdzorg en residentiële zorg, is de focus op positieve vrijheid belangrijk in alle vormen van hulpverlening. Ondersteuning in de dagelijkse praktijk is waardevol om cliënten te helpen bij het ontwikkelen van vaardigheden, het versterken van zelfkennis en het bevorderen van zelfvertrouwen. Dit omvat ook het bieden van overzicht en toegang tot belangrijke middelen en mogelijkheden, zodat optimaal gebruik kan worden gemaakt van de verworven vrijheid.
Kortom
Autonomie is een veelzijdig en belangrijk aspect van de hulpverlening aan cliënten met autisme. Door de nadruk te leggen op positieve vrijheid en een goede balans te vinden tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, stellen we onze cliënten in staat om niet alleen te overleven, maar ook te floreren.
“Vrije individuele ontplooiing is een van de vereisten van het welzijn (Mill, 1859, p. 102).”
Leander Westerbeek van Eerten
Oktober 2024
Lees meer van Leander
