Onderstaand stuk verscheen op de LinkedIn pagina van Peer van der Helm
https://www.linkedin.com/pulse/zelfdoding-bij-jongeren-en-het-overlever-schuld-peer-van-der-helm-u5joe
——————
Implicaties voor de praktijk
Vandaag (19-1-2026) werden hulpverleners en ouders opgeschrikt door een bericht van de NOS dat meisjes die vaak al een lange geschiedenis in de hulpverlening hadden vaker suïcide plegen. In het RT nieuws gaven experts aan dat meisjes die elkaar negatief zouden beïnvloeden, de schuld ervan. Dat helpt niet.
De Volkskrant schreef er vorige maand een artikel over jongeren die in de gesloten jeugdhulp hadden gezeten en nu niet meer leven en Jason die zich daar terecht druk om maakt[1]. Soms worden jongeren, vooral meisjes verder getraumatiseerd door veel dwang, seksueel misbruik in instellingen en ziekenhuizen[2]. Vaak zwijgen ze hierover (self silencing). We zien dit ook bij jongeren die elkaar herhaaldelijk in (gesloten) psychiatrische instellingen tegenkomen en hebben geleefd met veel dwang. Soms kan dat tot overlijden komen en tot een cascade aan crises bij andere jongeren lijden met uiteindelijk meer overlijdens. Dat is mi. Geen ‘copy cat’ fenomeen zoals experts bij het RTL nieuw te simplistisch suggereerden. Het fenomeen van onderling verdriet staat ook wel bekend als het ‘overlever schuld verschijnsel’ (survivor guilt). Overlever-schuld is als eerste beschreven bij terugkerende veteranen uit de Vietnamoorlog die hun beste kameraden hadden verloren. Hulpverleners moeten op deze reacties, soms ook jaren later alert zijn, negeren helpt niet en soms kan een enkel ‘het was niet jouw schuld’ al veel voorkomen.
Lang verblijf in instellingen
Wanneer jongeren lang in instellingen verblijven krimpt hun sociale netwerk. Soms blijven alleen ouders nog op bezoek komen want vrienden en vriendinnen gaan naar school, de wereld gaat buiten verder en zij hebben het gevoel achter te blijven. Dat is een terecht gevoel want uit veel onderzoek blijkt dat dat achterblijven in een belangrijke fase van je leven ook klopt en hebben ze weinig hoop meer op een gewoon leven[3]. Vaak hebben ze alleen nog maar lotgenoten waar ze mee op kunnen trekken en als ze weer eens doorgestuurd worden naar andere plekken blijven ze vaak via sociale media intensief contact houden. Zo ontstaat een netwerk aan jongeren die elkaar steunen en niet alleen, zoals sommige hulpverleners uit het RTL-journaal beweren elkaar de put inpraten (gebeurt soms ook). Die onderlinge steun is namelijk belangrijk om te overleven. En als dat dan niet lukt doordat iemand suïcide pleegt, euthanasie krijgt of stopt met eten en drinken dan blijft die grote, vaak ongeziene groep, in diepe rouw achter naast de familie en hulpverleners. Als overlevenden gaan ze zichzelf de schuld geven, vandaar het overlevers-schuld verschijnsel[4].
Geanticipeerde rouw
Vaak zien jongeren het overlijden aankomen, er is dan sprake van geanticipeerde complexe rouw zoals we ook vaak bij de omgeving van kankerpatiënten zien[5]. Het is complex vanwege de machteloosheidsgevoelens en omdat je jezelf er de schuld van geeft van het overlijden van een ander. En veel jongeren zijn vaak niet betrokken want ze worden vaak alleen op sociale media door lotgenoten op de hoogte gehouden en mogen soms niet naar de begrafenis. Dat vergroot nog hun eenzaamheid. Zo belden ouders mij op omdat er op het graf van hun dochter ineens een steentje in de vorm van een hartje verschenen was met een naam achterop en ‘In my memories you are alway’s near but I still wish you were here’ erop. Ze vroegen of ik die jongere kende want ze wilden graag met haar in contact komen. Ik moest hun vertellen dat ik haar wel kende maar dat ze er inmiddels ook niet meer was, samen met nog een andere vriendin uit die instelling[6]. In eenzaamheid achter blijven versterkt hun schuldgevoelens, die zich vermengt met hun eigen PTSS en negatieve emotionaliteit.
Verschijnselen van overlevers-schuld
Vaak gaat het over intens piekeren over de gebeurtenissen, angst en boosheid over schuldgevoelens, flashbacks over eerdere trauma’s, slaapproblemen, gevoelloosheid, hulpeloosheid, suïcidale gedachten (ik hoor hier niet, ik wou dat ik bij haar was), hoofdpijn, buikpijn, nekpijn, hartkloppingen (stress) en eetproblemen. Ook worden jongeren meer vatbaar voor griep en ontstekingen bijvoorbeeld reuma of onverklaarde pijn zoals een chronisch pijnsyndroom tot hersenletsel, als gevolg van verhoogde ontstekingswaarden (het rouwende lichaam[7]).
Oorzaken
Ofschoon er relatief weinig recent onderzoek naar het fenomeen is gedaan en overlever schuld uit de DSM V is verdwenen (in de IV TR stond het wel), is er in 2021 een review verschenen die lezenswaardig is om dit beter te begrijpen[8]. Het begrip sluit aan bij het begrip traumatische rouw waar de Nederlandse hoogleraar Jos de Keijser een handboek traumatische rouw (verplichte kost voor hulpverleners) over schreef.
Ingewikkelder wordt het als er ook nog zelf-veroordelende morele emoties als schuld en schaamte bijkomen. Vaak gaat het dan over denkbeelden dat alles wat gebeurt een oorzaak heeft waar je schuldig aan bent en het niet waard bent om te overleven of straf verdient. Dan blijven jongeren piekeren over wat ze verkeerd hebben gedaan.
Signalering en interventie
Zodra hulpverleners merken dat er sprake is van een (naderend) overlijden van een andere jongere is het zaak om mogelijke overlever-schuld serieus te nemen omdat het hun vaak aanwezige PTSS-klachten kan versterken. Belangrijk is om mogelijke suïcidale gedachten niet af te doen als een ‘copy-cat’ fenomeen maar dieper te kijken naar gedachten en gevoelens die leven en daarover te praten. Mogelijke interventies zijn om te benoemen dat de jongere zelf niet schuldig is, dat helpt al vaak. Trauma-focused cognitieve gedragstherapie kan helpen om de trein van negatieve en zelfdestructieve gedachten en emoties te verminderen.
Conclusie
Herken dat jongeren met een lange hulpverleningsgeschiedenis zich vaak verbonden voelen met lotgenoten en als daar iets mis mee gaat dat een grote impact heeft. Luister zonder te oordelen[9]. Ga niet zeggen: ‘je mag blij zijn dat je er nog bent’ en bagatelliseer of veroordeel nooit contacten met andere jongeren. Neem die gedachten en gevoelens zoals depressie, wanhoop, boosheid, schaamte en schuld serieus en praat er over met elkaar en organiseer ruimte voor uitingen van verdriet. Probeer uit te leggen dat er van schuld geen sprake is en leg uit dat die gevoelens vaak komen vanuit machteloosheid en piekeren. Soms helpt het door te zeggen dat wij het als hulpverleners ook niet altijd weten, geen oplossingen meer hebben en aanlopen tegen de grenzen van wat wij kunnen. Laten we niet in de val trappen dat we weer jongeren (of ouders) de schuld geven van ingewikkelde levens en de druk die zij ervaren en soms geen uitweg meer zagen. Wees eerlijk en biedt vooral een luisterend oor.
[3] https://sociaalweb.nl/nieuws/je-hele-jeugd-in-instellingen-gewoond-en-dan/
[4] https://en.wikipedia.org/wiki/Survivor_guilt
[5] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S146238892400228X
[6] https://sociaalweb.nl/nieuws/rapport-jason-en-opnamestop-zikos-afdelingen-in-de-gesloten-jeugdzorg/
[8] Murray H, Pethania Y, Medin E. Survivor Guilt: A Cognitive Approach. Cogn Behav Therap. 2021 Sep 16;14:e28. doi: 10.1017/S1754470X21000246. PMID: 34557258; PMCID: PMC7611691.Hele artikel: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7611691/
