Lekker handig zo’n zelftest, want je kunt binnen zo’n drie klikken ontdekken dat je vermoedelijk ADHD hebt, autistisch bent, hoogsensitief bent, trauma hebt, bindingsangst hebt of jarenlang met een narcist hebt geleefd. Soms allemaal tegelijk, afhankelijk van je zoekterm, je stemming en het algoritme dat inmiddels heel goed waar jij gevoelig bent.
Op het werk komt daar vaak nog een vrolijk sausje overheen. Je bent rood, blauw, geel of groen. Je bent een D, I, S of C. Je bent ENFP, ISTJ of een andere lettercombinatie waarmee wordt verklaard waarom je collega nooit luistert, je manager altijd doorduwt en jij na een teamdag vooral zin hebt om deken over je hoofd te trekken.
Die behoefte aan duidelijkheid is menselijk. Als je vastloopt, wil je snappen waarom je hoofd nooit stopt, waarom gesprekken je leegtrekken, waarom je bevriest, ontploft, pleast, controleert of verdwijnt. Een testuitslag kan dan voelen als opluchting. Eindelijk herken je jezelf.
Er is wel een risico. Een testuitslag is geen mens. Een checklist is geen levensverhaal. En een Instagram-post over narcisme is geen diagnose. Een vragenlijst weet niet hoe moe je bent, welke geschiedenis je meedraagt, wie er tegenover je zat, hoeveel stress er in je lijf zit en hoe lang je jezelf al aanpast. Daarbij zijn mensen helemaal niet zo objectief over zichzelf. Zeker niet bij stress, trauma, schaamte, masking, dissociatie, hypervigilantie of relationele pijn. Als je al jaren met spanning leeft, voelt spanning niet meer als spanning. Als je altijd de stemming van anderen hebt moeten lezen om een beetje veilig te blijven, noem je dat misschien wel intuïtie. Als je feilloos begripvol bij iemand kunt aansluiten, krijg je misschien te horen dat je emotioneel intelligent bent, terwijl je zenuwstelsel mogelijk gewoon keihard aan het werk is om te scannen op gevaar.
Online testen missen die laag volledig. Ze zien je ademhaling niet. Ze horen je stem niet. Ze merken niet dat je lacht terwijl je eigenlijk wegzakt. Ze weten niet of je antwoord komt uit zelfkennis, schaamte, vermoeidheid, aanpassing of pure wenselijkheid.
En daarbij maken we ook nog al eens denkfouten. Het Forer-effect, ook wel Barnum-effect genoemd, zorgt ervoor dat algemene uitspraken heel persoonlijk voelen. “Je bent gevoelig, maar laat dat niet altijd zien.” “Je hebt behoefte aan erkenning, maar vertrouwt mensen niet zomaar.”
Daarna komt confirmation bias. Zodra je een label hebt, ga je bewijs zoeken. Denk je aan ADHD, dan zie je overal chaos en uitstelgedrag. Denk je aan autisme, dan lees je je behoefte aan rust ineens anders. Denk je dat je ex narcistisch is, dan krijgt elk koud bericht en elke rare gespreksdraai die kleur. Soms terecht. Soms ook helemaal niet.
Availability bias helpt ook al niet. Wat je vaak ziet, voelt sneller waar. Als narcisme overal in je tijdlijn langskomt, herken je het sneller. Als een team net een kleurentraining heeft gehad, wordt er gepraat alsof het bedrijf uit een doosje wasco-kleurtjes bestaat. DISC, MBTI en kleurmodellen kunnen best een gesprek openen. Prima zelfs. Het wordt pas lastig wanneer ze het gesprek afsluiten. “Hij is gewoon rood.” “Zij is typisch blauw.” “Groenen vermijden conflict.” “Gelen maken nooit iets af.”
Bij narcisme gebeurt iets vergelijkbaars. Het woord wordt vaak gebruikt voor kil, egocentrisch, controlerend of pijnlijk gedrag. Soms klopt dat. Er bestaan beschadigende dynamieken met manipulatie, ontkenning, schuldverschuiving en gebrek aan wederkerigheid. Tegelijk is niet iedereen die slecht luistert, geen sorry zegt of defensief reageert meteen een narcist. Soms is iemand overbelast, emotioneel onvolwassen, bang, beschaamd, getraumatiseerd, depressief of gewoon bijzonder irritant. Dat laatste is trouwens nog geen DSM-classificatie, al zou je soms wensen van wel.
Daarom is de bril van de observator zo belangrijk. Een goede observator kijkt verder dan de score. Wanneer ontstaat gedrag? Bij wie? Na welke vraag? Onder welke druk? Wat levert het op? Wat voorkomt het? Wat reguleert het? Wat gebeurt er in het lichaam, in de taal, in de interactie?
En minstens zo belangrijk: wat doet de observator zelf? Welke verklaring ligt al klaar? Welke irritatie stuurt de blik? Welke term voelt aantrekkelijk omdat hij rust geeft? Wie veel trauma ziet, ziet sneller trauma. Wie veel manipulatie ziet, ziet sneller manipulatie. Wie net een kleurentraining heeft gehad, ziet overal rood, blauw, geel en groen. Dat is niet erg, zolang je weet dat je kijkt door een bril.
Testen zijn dus niet waardeloos. Goede officiele diagnostiek kan erkenning geven, richting geven en toegang tot hulp openen. Een teammodel kan verschillen bespreekbaar maken. Een online test kan iemand aanzetten om verder te zoeken. Het punt is dat een test een begin moet zijn en niet het eindstation.
