“Als je een kakkerlak doodt, ben je een held. Als je een vlinder doodt, ben je een schurk”. Deze uitspraak wordt aan Nietzsche toegeschreven. Misschien heeft hij dit gezegd of misschien ook niet. Het blijft lastig om uitspraken te citeren als je er niet zelf bij was. Jammer eigenlijk, want er zit best een interessante gedachte in.
Waarom vinden we het ene vanzelfsprekend en voelen we bij het andere onmiddellijk weerstand? In beide gevallen gaat een insect dood. Toch heeft ons hoofd al lang besloten dat een kakkerlak iets anders is dan een vlinder. De kakkerlak heeft associaties met vuil, ongedierte en besmetting. De vlinder met schoonheid, kwetsbaarheid en vrijheid. Soms zelfs met een boodschap uit het hiernamaals. Dat zie ik met een kakkerlak niet snel gebeuren.
Wij mensen doen dat ook. We kijken naar iemand, horen een stem, zien een gezichtsuitdrukking, lezen een bericht of zitten in een overleg en ons brein is ondertussen druk bezig. Het selecteert, vergelijkt, herkent, voorspelt en vult aan. Eerdere ervaringen doen mee, verwachtingen doen mee, de context doet mee en hoe we ons op dat moment voelen trouwens ook.
Dat gaat vanzelf. Gelukkig maar, anders zouden we over iedere blik en iedere zin een vergadering met onszelf moeten houden.
Boeiend wordt het wanneer zo’n eerste betekenis eenmaal is ontstaan. Iemand wordt lastig gevonden. Dominant, onbetrouwbaar, kwetsbaar, aardig, deskundig, een zeur, slachtoffer. Iemand met wie altijd gedoe is. Nieuw gedrag komt terecht in een verhaal dat al bestaat. Een opmerking past ineens precies bij wat we al dachten. Een gezichtsuitdrukking bevestigt het nog een keer. Daarna vertelt iemand anders iets wat er ook mooi bij aansluit.
Langzaam wordt een indruk een beeld en een beeld wordt kennis over iemand. Want zodra we woorden geven aan wat we hebben waargenomen, gebeurt er iets met die waarneming. We kiezen woorden, leggen verbanden, laten informatie weg, vatten samen en geven betekenis. Vervolgens vertelt iemand anders het verhaal verder. Soms blijft de oorspronkelijke waarneming keurig overeind. Soms is die na een tijdje nauwelijks meer terug te vinden. Een vermoeden kan onderweg zekerheid krijgen. Een gevoel wordt een verklaring. Iemands interpretatie belandt als feit in een verslag. Een woord dat één persoon gebruikte, wordt door een hele groep overgenomen.
Niemand hoeft daarvoor te liegen of bewust informatie te verdraaien. Taal kadert de ervaring.
Taal fascineert ons. Woorden beschrijven de werkelijkheid en hebben tegelijkertijd invloed op de werkelijkheid die daarna wordt gezien.
Wat gebeurt er wanneer iemand in een bepaalde groep eenmaal de kakkerlak is geworden? Welke informatie valt daarna nog op? Welke verklaring krijgt gedrag? Welke woorden komen in een verslag terecht? En hoeveel ruimte blijft er over voor informatie die helemaal niet bij het bestaande beeld past?
Misschien nog interessanter: hoe weet je eigenlijk wanneer je aan het waarnemen bent en wanneer je al onbewust betekenis hebt toegevoegd?
Tijdens onze training Taal als Tool ontleden we taalpatronen en kijken we naar wat er gebeurt met informatie. Wij kijken naar (bewuste en onbewuste) aannames, vragen, samenvattingen, verslaglegging, framing, zekerheid en woorden die veel meer richting geven dan we ons meestal realiseren. We starten weer op 10 en 11 september.
