Wat we gedrag noemen, is vaak niets meer dan een zichtbare uiting van wat zich in de onderstroom afspeelt. En toch zie ik in mijn werk wekelijks hoe we in zorg, onderwijs en jeugdzorg proberen om gedrag snel te duiden: in woorden, verklaringen of diagnoses. Begrijpelijk, want gedrag roept iets op. Het vraagt om actie. Maar soms is juist die snelheid waarmee we verklaren de reden dat we misgrijpen.
Als gedragsanalist werk ik in situaties waar gedrag ontregelend of moeilijk te plaatsen is. Waar stress, trauma en neurodiversiteit samenkomen met overlevingsstrategieën die op papier ‘zorgwekkend’ lijken, maar gezien de context volkomen logisch blijken. Mijn werk beweegt zich op het snijvlak van wat we weten uit de neurobiologie, wat we doen in de praktijk en wat we daarin vaak missen. Want precies daar ontstaan aannames. En aannames, hoe goedbedoeld ook, kunnen grote gevolgen hebben.
De derde hypothese: uitnodiging tot vertraging
Om dat voor te zijn, werk ik met De derde hypothese. Dit is beslist geen methodiek of theorie, maar een houding. Een manier van kijken die uitnodigt tot vertragen, tot perspectiefwisseling, tot reflectie. Het uitgangspunt is eenvoudig: Het is een uitnodiging om minstens drie verklaringen naast elkaar te houden voor een mogelijke duiding van gedrag. Hierdoor ontstaat er ruimte voor niet zeker weten en daarmee nuance. Ruimte voor een zorgvuldigere afweging. Voor het besef dat jouw eerste gedachte misschien vooral iets zegt over jezelf.
De derde hypothese is geen zoektocht naar de ‘juiste’ verklaring, maar een oefening in twijfel. Een denkkader dat je dwingt om langzamer te denken, breder te kijken en jezelf expliciet mee te nemen in de dynamiek. Want gedrag ontstaat nooit in het luchtledige. Het ontstaat in relatie. En of je het nu wilt of niet: jij maakt daar deel van uit.
We hebben als professional, begeleider of ouder vaak de neiging om onze analyse centraal te zetten. Maar soms is de betere vraag: Wat probeert dit gedrag mij te laten zien? En wie moet er eigenlijk bewegen: de ander, of ik?
Wanneer gedrag raakt aan ethiek
Een vraag die telkens terugkomt in mijn werk is: Wat denken we eigenlijk te weten als we naar gedrag kijken? En: op basis waarvan beoordelen we het als afwijkend, gevaarlijk of verstoord?
Die vragen worden scherp op momenten waarop het schuurt. Suïcidaliteit. Uithuisplaatsing. Ouderverstoting. Het zijn geen zwart-witsituaties, maar dilemma’s waarin veiligheid, autonomie en systeemdruk elkaar kruisen. Dan gaat het niet langer over goed of fout, maar over draaglijk of schadelijk. Over wie beslist. En waarom.
Soms vraagt zorgvuldig handelen juist om niets te doen. Om aanwezig te blijven in het ongemak. Om het niet-weten uit te houden, ook als alles in jou of je omgeving roept dat er nu iets moet gebeuren. Dat is niet passief. Dat is ook professioneel.
De derde hypothese als roman
Na de zomer verschijnt mijn psychologische roman De derde hypothese. Fictie, maar stevig geworteld in de werkelijkheid van mijn praktijk. Hoofdpersoon Mardi is gedragsanalist. Ze leest dossiers zoals ik dat ook doe: met oog voor detail, kennis van patronen, en het ongemak dat soms ontstaat wanneer iets niet klopt. Tot ze stuit op signalen die haar dwingen opnieuw te kijken. Niet alleen naar het systeem, maar ook naar zichzelf.
De roman laat zien wat ik in mijn werk vaak zie gebeuren: dat we gedrag proberen te begrijpen, maar soms gevangen raken in onze eigen aannames. Dat we het verhaal van de ander willen vangen, terwijl we ons eigen verhaal niet onder ogen komen. De derde hypothese is geen aanklacht, maar een uitnodiging. Om opnieuw te leren kijken. En om te erkennen dat we soms pas echt iets zien als we onze positie durven loslaten.
Reflectie als fundament
Bij de AutismeAcademie en TraumaTrainingen trainen we mensen niet alleen op kennis, maar ook op bewustzijn. Hoe reageer jij onder druk? Wat zijn jouw blinde vlekken? Wat neem jij mee in een systeem, een gezin, een conflict?
Want wie zichzelf niet kent, kijkt niet neutraal. Die projecteert.
Daarom is reflectie voor ons geen luxe, maar voorwaarde. Als je met mensen werkt, zeker in kwetsbare of gespannen contexten, is het voorwaardelijk dat je niet alleen gedrag kunt duiden, maar ook begrijpt wat gedrag bij jou oproept. En hoe dat je handelen beïnvloedt.
Een ander gesprek
De derde hypothese is geboren uit bijna 20 jaar praktijk. Uit twijfel, fouten en het steeds weer leren. Het helpt mij mens te blijven, ook als er elders die de neiging is om complexiteit weg te poetsen onder het mom van structuur. Het helpt me ook om te blijven scannen wanneer iets niet klopt. Ik geloof echt dat we een ander gesprek moeten voeren over gedrag, over zorg, en over wat we eigenlijk waarnemen als we kijken. Een gesprek waarin ruimte is voor dat wat we nog niet zeker weten.
Wil je meer weten? Kijk dan op onze site of op www.traumatrainingen.nl of mijn eigen site www.marjonkuipers.nl of meld je aan voor de nieuwsbrief van de AutismeAcademie. De roman De derde hypothese verschijnt na de zomer. Wil je het boek als een van de eersten lezen dan kun je dit via het bericht op mijn site aangeven.
Omslagillustratie: gegenereerd via AI
Promptontwerp: Ingrid de Jong
Achterflap – De derde hypothese
‘Wat als het gedrag dat je wilt veranderen… jou iets probeert te vertellen?’
Gedragsanalist Mardi Jadee was ooit een pionier in gedragsmodulatieprogramma’s. Nu ziet ze toe hoe het systeem dat ze hielp ontwikkelen — Observer — kinderen niet meer helpt, maar opsluit in algoritmisch geplande levens. Wanneer een jong meisje, Isa, onverklaarbaar verdwijnt uit het netwerk, begint Mardi aan een zintuiglijke, intellectuele en morele zoektocht die haar confronteert met haar verleden, haar rol, en haar eigen grenzen.
Wat begon als een hersteloperatie wordt een radicale herschrijving van waarheid. In een wereld waar gehoorzaamheid wordt beloond en afwijking wordt geanalyseerd, weigert Mardi nog te buigen. Ze werkt samen met een nieuw AI systeem, Sol, dat geen controle zoekt, maar betekenis. Maar: wie bepaalt wat betekenis is? En wat als Isa zelf niet bevrijd wil worden?
Een psychologische roman over gedrag, trauma, ethiek en het verlangen naar grip in een wereld die steeds slimmer lijkt maar niet perse wijzer.
